第8章 数列

漸化式(隣接3項間)
─ 特性方程式が2次になる

隣接3項間漸化式 $a_{n+2} + pa_{n+1} + qa_n = 0$ は、連続する3つの項の関係を定めます。特性方程式 $t^2 + pt + q = 0$ の解の形(異なる2解か重解か)によって一般項の表し方が変わります。2項間漸化式の自然な拡張として理解しましょう。

1隣接3項間漸化式の構造

隣接3項間漸化式とは、連続する3つの項 $a_n, a_{n+1}, a_{n+2}$ の間の関係式です。

📐 隣接3項間漸化式の標準形

$$a_{n+2} + pa_{n+1} + qa_n = 0 \quad (q \neq 0)$$

初期条件として $a_1, a_2$ の2つの値が必要です。

※ $q = 0$ のとき $a_{n+2} = -pa_{n+1}$ となり、2項間漸化式(等比型)に帰着します。

2項間漸化式では初項 $a_1$ だけで数列が決まりましたが、3項間漸化式では2つの初期条件($a_1$ と $a_2$)が必要です。これは2次の特性方程式に対応しています。

📌 解法の基本方針

3項間漸化式を2つの2項間漸化式の組み合わせに分解します。

$a_{n+2} + pa_{n+1} + qa_n = 0$ を $a_{n+2} - \alpha a_{n+1} = \beta(a_{n+1} - \alpha a_n)$ の形に変形して、等比数列に帰着させるのが基本戦略です。

2特性方程式と等比数列への分解

$a_{n+2} + pa_{n+1} + qa_n = 0$ の特性方程式は次の2次方程式です。

📐 特性方程式

$$t^2 + pt + q = 0$$

この方程式の2つの解を $\alpha, \beta$ とすると、解と係数の関係から:

$$\alpha + \beta = -p, \quad \alpha\beta = q$$

等比数列への分解の仕組み

$a_{n+2} + pa_{n+1} + qa_n = 0$ を $a_{n+2} - \alpha a_{n+1} = \beta(a_{n+1} - \alpha a_n)$ と変形できるか確認します。

📝 分解の導出

$a_{n+2} - \alpha a_{n+1} = \beta(a_{n+1} - \alpha a_n)$ を展開すると:

$a_{n+2} = (\alpha + \beta)a_{n+1} - \alpha\beta \cdot a_n$

元の式 $a_{n+2} = -pa_{n+1} - qa_n$ と比較して:

$\alpha + \beta = -p$, $\alpha\beta = q$

これは $\alpha, \beta$ が $t^2 + pt + q = 0$ の解であることと一致します。

$b_n = a_{n+1} - \alpha a_n$ と置くと $b_{n+1} = \beta b_n$(等比数列)。

同様に $c_n = a_{n+1} - \beta a_n$ と置くと $c_{n+1} = \alpha c_n$(等比数列)。

💡 なぜ2通りの分解ができるのか

$\alpha$ と $\beta$ の役割は対称的です。$a_{n+1} - \alpha a_n$ が公比 $\beta$ の等比数列になるのと同時に、$a_{n+1} - \beta a_n$ が公比 $\alpha$ の等比数列になります。この2つの等比数列を連立して $a_n$ を求めます。

3異なる2解の場合

特性方程式の解が $\alpha \neq \beta$ のとき、一般項は次の形になります。

📐 異なる2解の場合の一般項

$$a_n = A\alpha^{n-1} + B\beta^{n-1}$$

$A, B$ は初期条件 $a_1, a_2$ から決まる定数。

$A = \frac{a_2 - \beta a_1}{\alpha - \beta}$, $B = \frac{\alpha a_1 - a_2}{\alpha - \beta}$

📝 計算例:異なる2解

例:$a_{n+2} - 5a_{n+1} + 6a_n = 0$, $a_1 = 1$, $a_2 = 4$ の一般項を求めよ。

Step 1:特性方程式 $t^2 - 5t + 6 = 0$ を解く。$(t-2)(t-3) = 0$ で $\alpha = 2, \beta = 3$。

Step 2:$b_n = a_{n+1} - 2a_n$ と置くと $b_{n+1} = 3b_n$(公比 $3$ の等比数列)。

$b_1 = a_2 - 2a_1 = 4 - 2 = 2$ より $b_n = 2 \cdot 3^{n-1}$。

$c_n = a_{n+1} - 3a_n$ と置くと $c_{n+1} = 2c_n$(公比 $2$ の等比数列)。

$c_1 = a_2 - 3a_1 = 4 - 3 = 1$ より $c_n = 2^{n-1}$。

Step 3:$b_n - c_n = (a_{n+1} - 2a_n) - (a_{n+1} - 3a_n) = a_n$ より

$$a_n = 2 \cdot 3^{n-1} - 2^{n-1}$$

検算:$a_1 = 2 - 1 = 1$ ✓, $a_2 = 6 - 2 = 4$ ✓

⚠️ $b_n$ と $c_n$ の引き算の向き

✗ $b_n + c_n = a_n$ としてしまう

✓ $b_n - c_n = (a_{n+1} - \alpha a_n) - (a_{n+1} - \beta a_n) = (\beta - \alpha)a_n$ なので $a_n = \frac{b_n - c_n}{\beta - \alpha}$

$\alpha, \beta$ の大小関係に注意して符号を正しく処理しましょう。

4重解の場合

特性方程式が重解 $\alpha = \beta$ をもつ場合、前節の方法では $b_n$ と $c_n$ が同じ等比数列になってしまいます。

📐 重解の場合の一般項

特性方程式 $t^2 + pt + q = 0$ が重解 $\alpha$ をもつとき:

$$a_n = (A + Bn)\alpha^{n-1}$$

$A, B$ は初期条件から決定する。

📝 重解の場合の導出

$b_n = a_{n+1} - \alpha a_n$ と置くと $b_{n+1} = \alpha b_n$ で $b_n = b_1 \cdot \alpha^{n-1}$。

$a_{n+1} - \alpha a_n = b_1 \alpha^{n-1}$ の両辺を $\alpha^{n+1}$ で割ると:

$$\frac{a_{n+1}}{\alpha^{n+1}} - \frac{a_n}{\alpha^n} \cdot \frac{1}{\alpha} = \frac{b_1}{\alpha^2}$$

ではなく、$\frac{a_{n+1}}{\alpha^{n}} - \frac{a_n}{\alpha^{n-1}} = \frac{b_1}{\alpha}$ なので $c_n = \frac{a_n}{\alpha^{n-1}}$ と置くと $c_{n+1} - c_n = \frac{b_1}{\alpha}$(等差数列)。

$c_n = c_1 + (n-1)\frac{b_1}{\alpha} = a_1 + (n-1)\frac{b_1}{\alpha}$ より

$a_n = \left(a_1 + (n-1)\frac{b_1}{\alpha}\right)\alpha^{n-1}$。

📝 計算例:重解

例:$a_{n+2} - 6a_{n+1} + 9a_n = 0$, $a_1 = 1$, $a_2 = 5$ の一般項を求めよ。

特性方程式 $t^2 - 6t + 9 = 0$、$(t-3)^2 = 0$ で $\alpha = 3$(重解)。

$b_n = a_{n+1} - 3a_n$ と置くと $b_{n+1} = 3b_n$, $b_1 = 5 - 3 = 2$。

$b_n = 2 \cdot 3^{n-1}$ より $a_{n+1} - 3a_n = 2 \cdot 3^{n-1}$。

両辺を $3^n$ で割る:$\frac{a_{n+1}}{3^n} - \frac{a_n}{3^{n-1}} = \frac{2}{3}$

$c_n = \frac{a_n}{3^{n-1}}$ と置くと $c_{n+1} - c_n = \frac{2}{3}$, $c_1 = 1$。

$c_n = 1 + \frac{2}{3}(n-1) = \frac{2n+1}{3}$

$$a_n = \frac{2n+1}{3} \cdot 3^{n-1} = (2n+1) \cdot 3^{n-2}$$

検算:$a_1 = 3 \cdot 3^{-1} = 1$ ✓, $a_2 = 5 \cdot 3^0 = 5$ ✓

📌 異なる2解と重解の一般項の比較

異なる2解 $\alpha, \beta$: $a_n = A\alpha^{n-1} + B\beta^{n-1}$(2つの等比数列の和)

重解 $\alpha$: $a_n = (A + Bn)\alpha^{n-1}$(等比数列 $\times$ 1次式)

重解の場合は「$n$ がかかった項」が現れるのが特徴です。これは微分方程式における同次解の構造と同じです。

5フィボナッチ数列との関連

フィボナッチ数列は隣接3項間漸化式の最も有名な例です。

📐 フィボナッチ数列

$$F_{n+2} = F_{n+1} + F_n, \quad F_1 = 1, \quad F_2 = 1$$

$1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, \ldots$

📝 フィボナッチ数列の一般項(ビネの公式)

漸化式 $F_{n+2} - F_{n+1} - F_n = 0$ の特性方程式:$t^2 - t - 1 = 0$

$\alpha = \frac{1+\sqrt{5}}{2}$(黄金比), $\beta = \frac{1-\sqrt{5}}{2}$

$F_n = A\alpha^{n-1} + B\beta^{n-1}$ に $F_1 = 1, F_2 = 1$ を代入:

$A + B = 1$, $A\alpha + B\beta = 1$ を解いて $A = \frac{\alpha}{\alpha - \beta} = \frac{1}{\sqrt{5}} \cdot \alpha$, $B = -\frac{\beta}{\alpha - \beta} = -\frac{1}{\sqrt{5}} \cdot \beta$

$$F_n = \frac{1}{\sqrt{5}}\left[\left(\frac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^n - \left(\frac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^n\right]$$

無理数の式なのに値が常に自然数になることが注目に値します。

💡 フィボナッチ数列と黄金比

$\left|\frac{1-\sqrt{5}}{2}\right| \approx 0.618 < 1$ なので $\beta^n \to 0$($n \to \infty$)。

したがって $F_n \approx \frac{1}{\sqrt{5}}\left(\frac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^n$ となり、フィボナッチ数列は近似的に黄金比の等比数列です。$\frac{F_{n+1}}{F_n} \to \frac{1+\sqrt{5}}{2}$(黄金比)も有名な事実です。

まとめ

  • 3項間漸化式 ─ $a_{n+2} + pa_{n+1} + qa_n = 0$。初期条件は2つ必要
  • 特性方程式 ─ $t^2 + pt + q = 0$ の解で一般項の形が決まる
  • 異なる2解 ─ $a_n = A\alpha^{n-1} + B\beta^{n-1}$(2つの等比数列の和)
  • 重解 ─ $a_n = (A + Bn)\alpha^{n-1}$(等比 $\times$ 1次式)
  • フィボナッチ数列 ─ 3項間漸化式の代表例。一般項にはビネの公式

確認テスト

Q1. $a_{n+2} - 4a_{n+1} + 3a_n = 0$ の特性方程式の解を求めよ。

▶ クリックして解答を表示 $t^2 - 4t + 3 = 0$、$(t-1)(t-3) = 0$ より $t = 1, 3$。

Q2. Q1で $a_1 = 2, a_2 = 4$ のとき一般項を求めよ。

▶ クリックして解答を表示 $a_n = A \cdot 1^{n-1} + B \cdot 3^{n-1} = A + B \cdot 3^{n-1}$。$A + B = 2$, $A + 3B = 4$ より $B = 1, A = 1$。$a_n = 1 + 3^{n-1}$。

Q3. $a_{n+2} - 4a_{n+1} + 4a_n = 0$ の特性方程式の解と一般項の形を述べよ。

▶ クリックして解答を表示 $t^2 - 4t + 4 = 0$、$(t-2)^2 = 0$ より $t = 2$(重解)。一般項は $a_n = (A + Bn) \cdot 2^{n-1}$。

Q4. フィボナッチ数列の特性方程式の解を求めよ。

▶ クリックして解答を表示 $t^2 - t - 1 = 0$ より $t = \frac{1 \pm \sqrt{5}}{2}$。

Q5. 3項間漸化式で初期条件が1つしか与えられない場合、何が困るか。

▶ クリックして解答を表示 $a_n = A\alpha^{n-1} + B\beta^{n-1}$ の定数 $A, B$ を決める連立方程式が立てられず、一般項が一意に定まりません。

入試問題演習

問題 1 A 基礎 異なる2解

$a_{n+2} - 7a_{n+1} + 12a_n = 0$, $a_1 = 1$, $a_2 = 5$ のとき $a_n$ を求めよ。

解答

特性方程式 $t^2 - 7t + 12 = 0$、$(t-3)(t-4) = 0$ で $\alpha = 3, \beta = 4$。

$a_n = A \cdot 3^{n-1} + B \cdot 4^{n-1}$。

$A + B = 1$, $3A + 4B = 5$ を解いて $A = -1, B = 2$。

$$a_n = -3^{n-1} + 2 \cdot 4^{n-1}$$

▶ 解答を見る
問題 2 B 標準 重解

$a_{n+2} - 10a_{n+1} + 25a_n = 0$, $a_1 = 2$, $a_2 = 15$ のとき $a_n$ を求めよ。

解答

特性方程式 $t^2 - 10t + 25 = 0$、$(t-5)^2 = 0$ で $\alpha = 5$(重解)。

$a_n = (A + Bn) \cdot 5^{n-1}$。

$n = 1$:$A + B = 2$

$n = 2$:$(A + 2B) \cdot 5 = 15$ より $A + 2B = 3$。

$B = 1, A = 1$ より $a_n = (1 + n) \cdot 5^{n-1} = (n+1) \cdot 5^{n-1}$。

解説

重解の場合の公式 $a_n = (A + Bn)\alpha^{n-1}$ を直接用いています。別解として $b_n = a_{n+1} - 5a_n$ が公比 $5$ の等比数列であることを利用し、$\frac{a_n}{5^{n-1}}$ が等差数列であることを導くこともできます。

▶ 解答を見る
問題 3 B 標準 フィボナッチ型

数列 $\{a_n\}$ が $a_1 = 1$, $a_2 = 3$, $a_{n+2} = a_{n+1} + a_n$ を満たすとき:

(1) $a_3, a_4, a_5$ を求めよ。

(2) $a_n$ の一般項を求めよ。

解答

(1) $a_3 = 3 + 1 = 4$, $a_4 = 4 + 3 = 7$, $a_5 = 7 + 4 = 11$。

(2) 特性方程式 $t^2 - t - 1 = 0$ で $\alpha = \frac{1+\sqrt{5}}{2}$, $\beta = \frac{1-\sqrt{5}}{2}$。

$A + B = 1$, $A\alpha + B\beta = 3$ を解く。

$A = \frac{3 - \beta}{\alpha - \beta} = \frac{3 - \frac{1-\sqrt{5}}{2}}{\sqrt{5}} = \frac{\frac{5+\sqrt{5}}{2}}{\sqrt{5}} = \frac{5+\sqrt{5}}{2\sqrt{5}} = \frac{\sqrt{5}+1}{2}$

$B = 1 - A = 1 - \frac{\sqrt{5}+1}{2} = \frac{1-\sqrt{5}}{2}$

$$a_n = \frac{\sqrt{5}+1}{2}\left(\frac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^{n-1} + \frac{1-\sqrt{5}}{2}\left(\frac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^{n-1}$$

$$= \left(\frac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^{n} + \left(\frac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^{n}$$

▶ 解答を見る
問題 4 C 発展 和の計算

$a_{n+2} = 3a_{n+1} - 2a_n$, $a_1 = 1$, $a_2 = 3$ のとき $\displaystyle\sum_{k=1}^{n} a_k$ を求めよ。

解答

特性方程式 $t^2 - 3t + 2 = 0$、$(t-1)(t-2) = 0$ で $\alpha = 1, \beta = 2$。

$a_n = A + B \cdot 2^{n-1}$。$A + B = 1$, $A + 2B = 3$ より $B = 2, A = -1$。

$a_n = 2^n - 1$。

$\displaystyle\sum_{k=1}^{n} a_k = \sum_{k=1}^{n}(2^k - 1) = (2^1 + 2^2 + \cdots + 2^n) - n$

$= \frac{2(2^n - 1)}{2 - 1} - n = 2^{n+1} - 2 - n$

解説

一般項を求めてから和を計算します。$a_n = 2^n - 1$ なので等比数列の和の公式がそのまま使えます。検算:$a_1 = 1, a_2 = 3, a_3 = 7$ で $a_3 = 3 \cdot 3 - 2 \cdot 1 = 7$ ✓。$S_3 = 1 + 3 + 7 = 11 = 2^4 - 2 - 3 = 11$ ✓。

▶ 解答を見る